Caravaggio – geniusz, awanturnik, kawaler maltański

Fra’ Michelangelo Caravaggio

„Papież Paweł V miał powiedzieć po jego śmierci: „Malarzom i poetom wszystko wolno. Musimy znosić tych wielkich ludzi, ponieważ nadmiar przeżyć duchowych, który czyni ich wielkimi, prowadzi również do tak dziwnego zachowania.”

W oczekiwaniu na HARDĄ (22.06) i dalej, na MŚ w ultra-triathlonie (27.07), przedstawiam wyjątkową postać genialnego malarza. Jest mi łatwo gdyż korzystam z obszernego opracowania historycznego adw. dr Aleksandra Cieślaka (tekst poniżej), ale też trudno, gdyż dokonuję skrótów w bogatym materiale. Olku wielkie dzięki za pomoc!

Niedawno obchodziliśmy 395 rocznicę śmierci jednego z najwybitniejszych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych członków Zakonu Maltańskiego w całej jego historii – Fra’ Michelangela Caravaggia. Wszyscy słyszeli o genialnym malarzu z Mediolanu, jednym z najwybitniejszych twórców włoskiego baroku, mało kto jednak wie, że pod koniec życia był on także rycerzem maltańskim. Do La Valetty trafił uciekając przed papieskim wymiarem sprawiedliwości.

W dzieciństwie wychowywał się na dworze Francesca Sforzy księcia Mediolanu. Rozpoczął naukę fachu u mistrza Simone Peterzano. Ten mediolański malarz sam był z kolei uczniem Tycjana (stąd eksperci dopatrują się w obrazach Caravaggia wpływów koloryzmu weneckiego i samego Tycjana). Okres nauki Caravaggia to lata bezpośrednio po Soborze Trydenckim[1], będącym odpowiedzią na reformy Lutra, lata Kontrreformacji. W kościołach pojawiła się przebogata liturgia, a biskupi dążyli do jak najwspanialszego przyozdobienia swych świątyń. Sobór odrzucił idee manieryzmu w sztuce, zakazując jednocześnie wszelkiej grzesznej i pogańskiej nagości, a zalecając malarzom i rzeźbiarzom przedstawianie scen z Pisma Św. Jeszcze przed narodzeniem Caravaggia planowano zatarcie fresków sykstyńskich jako zbyt obnażonych i niemoralnych.

 Okres rzymski 1592 -1606

Swą rzymską przygodę rozpoczynał na Campo Marzio – jednej z najbiedniejszych dzielnic Wiecznego Miasta – śpiąc na ulicy.

W 1596 roku udało mu się sprzedać pierwsze obrazy pt. Wróżenie z ręki i Gra w karty.

Ten drugi obraz kupił pierwszy wielki mecenas Caravaggia, którym był kardynał del Monte[2]. Bezpośrednio po zakupie Gry w karty biskup Palestriny zaproponował młodemu malarzowi przystanie do jego dworu i posadę malarza rezydenta. Dawało to mieszkanie w kardynalskim Palazzo Madama[3], utrzymanie, a także pewność, że obrazy znajdą nabywcę po godziwej cenie. Caravaggio należał do familii kardynała del Monte przez cztery lata, od 1596 do 1600 roku. W tym czasie zdobył renomę i niezależność finansową. Dla swojego mecenasa namalował m.in. Koncert młodzieńców, Lutnistę, Bachusa oraz drugą wersję obrazu Wróżenie z ręki.

Charakterystyczne dla ówczesnych obrazów Caravaggia jest, że przedstawiają przede wszystkim chłopców i młodych mężczyzn – stąd wzięły się plotki o homoseksualiźmie artysty. Jako że podejrzewano o takie skłonności kardynała, rzymskie avisso dopisało je również jego malarzowi. Przeczą temu dwa zaginione obrazy Zuzanna i starcy oraz Maria Magdalena, do których pozowała kochanka malarza.

Chłopiec z koszem owoców – Caravaggio źródło Viki

Wtedy też Caravaggio zaczął malować obrazy religijne. Oprócz Marii Magdaleny były to jeszcze Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu, Ekstaza św. Franciszka i Święta Katarzyna Aleksandryjska. Wtedy też namalował kilka martwych natur, a także przyozdobił ściany i sufit pracowni alchemicznej kardynała del Monte postaciami bogów namalowanymi farbami olejnymi[4].

Absolutnym nowatorstwem w malarstwie Caravaggia, rzeczą obcą artystom epok wcześniejszych było wykorzystanie sztucznego światła, co dawało możliwość pracy nocą lub w dni pochmurne.

W 1599 roku na obrazach Caravaggia pojawiają się pierwsze ścięte głowy, temat który z czasem stanie się swego rodzaju obsesją malarza[5]. Mniej więcej w tym czasie powstaje Głowa Meduzy i Judyta z głową Holofernesa. Ciekawym jest, że często ścięta głowa to autoportret malarza.

W 1600 roku modny artysta opuścił dwór kardynała. Mógł sobie na to pozwolić, był znany, ceniony, a jego obrazy osiągały bardzo wysokie ceny ( za Męczeństwo i Powołanie otrzymał 400 złotych skudów).

Dla rzymskiego kościoła karmelitów namalował w tym samym czasie Zaśnięcie Marii – obraz ten był tak naturalistyczny, tak inny od renesansowych, idealnych – wyobrażeń Madonny, że mówiono, iż fatum jakie ścigało malarza w latach późniejszych było karą za obrazę Św. Panienki. Obraz ten przedstawiał konającą Maryję, a przy niej rozpaczających Marię Magdalenę i Apostołów, zwykłych, prostych ludzi. Karmelici nie przyjęli „bluźnierczego” obrazu, obecnie uważanego za jedną z najwspanialszych prac Caravaggia.

Zaśniecie Marii – Michelangelo Caravaggio – źródło Viki

Te lata to czas kiedy artysta maluje dwa wspaniałe obrazy ołtarzowe: w 1602 roku Natchnienie św. Mateusza i rozpoczyna pracę nad Złożeniem do Grobu. Wtedy powstają też Ofiara Abrahama i Amor zwycięzca.

Okres pobytu w Rzymie to także nieustające problemy Caravaggia z papieskim wymiarem sprawiedliwości. Jak każdy mężczyzna swojej epoki, a mieszkający w wielkim mieście, nie rozstawał się z rapierem. Bardzo drażliwy, ambitny, łatwo wdawał się w burdy i pojedynki. Niektórzy uczeni[6] są zdania, że miał jakieś powiązania z jedną z band rzymskich przestępców. Jeden ze współczesnych malarza pisze o nim, iż „ze względu na zbyt odważne usposobienie szukał czasami okazji złamania sobie karku albo narażenia kogoś na niebezpieczeństwo”. Artysta lubił wałęsać się po mieście, często udając żołnierza i wdając w spory z sibirri[7]. Była to modna zabawa w wyższych sferach, a poza tym dawała mu możliwość obserwacji trybu i sposobu życia ludzi, które później przenosił na swe obrazy. Na przykład św. Katarzyna z obrazu pod tym samym tytułem ma twarz jednej z najsłynniejszych prostytutek swoich czasów – Filide Melandroni.

Św. Katarzyna – Michelangelo Caravaggio – źródło Viki

Od 1598 roku, kiedy to pojawiają się pierwsze notatki policyjne o zatrzymaniu Caravaggia, do maja 1606 roku, gdy musiał uciekać z Rzymu, stawał przed sądem lub siedział w więzieniu aż 11 razy. Za najróżniejsze przewinienia: ten „pierwszy raz” był za chodzenie po mieście z rapierem bez zezwolenia. Pozostałe 10 razy to napaści z bronią na innych malarzy, obywateli, graczy w piłkę, brutalne zachowanie wobec służby i gospodarzy wynajmujących mu mieszkanie. Za paszkwile na temat malarza Baglionego Caravaggio siedział kilka miesięcy w więzieniu, a potem areszcie domowym. Skutecznie udawało mu się z nich wychodzić, gdyż zawsze pomocą służyli mu możni protektorzy.

Bardzo ważna epoka w życiu Caravaggia rozpoczęła się wraz z nowym pontyfikatem papieża Pawła V[8]. Sekretarzem Stanu Stolicy Apostolskiej został wtedy kardynał Scipione Borghese, wielki miłośnik malarstwa, w tym obrazów Caravaggia. Stał się on najpotężniejszym i najzamożniejszym mecenasem artysty, dla niego powstało wiele obrazów z końcówki okresu rzymskiego m.in. Św. Hieronim, a także portret Pawła V oraz znaczna część dzieł namalowanych po ucieczce z Rzymu. W Galleria Borghese znajdują się do dziś: Dawid z głową Goliata, Madonna dei Palafrenieri, Św. Hieronim, Św. Jan Chrzciciel, Chłopiec z koszem owoców i Chory Bachus. Dla tego kardynała były też przeznaczone ostatnie obrazy Caravaggia, te których nie udało mu się przywieźć do Rzymu w lipcu 1610 roku.

Surowość nowego papieża sprawiła, że zaczęto egzekwować prawo o pojedynkach – biorących w nich udział posyłano na szafot. Dla lubiącego zbrojne starcia malarza okazało się to bardzo niebezpiecznym. Przyczną pojedynku z Ranuccio Tommasonim, którego zabił artysta był głupi zakład o wynik meczu w piłkę – Caravaggio przegrał go, a następnie nie chciał wypłacić straconych 10 skudów. Do fatalnej walki doszło 29 maja 1606 roku, Ranuccio Tommasoni zginął, a malarz odniósł ciężkie obrażenia. Znalazł schronienie w Palazzo Giustiniani, ukrywał się tam przez ponad 3 tygodnie. Ucieczkę umożliwili mu jego dawni i obecni patroni – markiza Caravaggio pomogła znaleźć kryjówki poza Rzymem, z którego wyjazd ułatwił mu najprawdopodobniej sam kardynał Borghese. Co ciekawe kupował on od malarza obrazy w czasie, gdy ten był  wyjęty spod prawa, a kardynał sekretarz mógł dokonać konfiskaty.

Okres neapolitański

Gdy okazało się, że artysta nie może liczyć na przebaczenie papieża Pawła V, zdecydował się wyjechać do Neapolu, do markizy Constanzy, która od dłuższego czasu tam mieszkała. Z miasta tego było bliżej do Malty, gdzie jako kawaler maltański żył jej młodszy syn Fra’ Fabrizio Sforza Colonna, niegdyś przeor Wenecji. Neapol był wówczas stolicą Królestwa Obojga Sycylii, na tronie którego od prawie 100 lat zasiadali hiszpańscy Habsburgowie. W mieście tym znajdowała się siedziba wicekróla, a dla dobra państwa i jego bezpieczeństwa pałace swe zmuszeni byli tam także stawiać przedstawiciele najznakomitszych rodów południowej Italii.

Caravaggio od razu przyjęty został jak ktoś wybitny. Zamożni mieszkańcy Neapolu widzieli w nim wielkiego artystę, a pierwsze zamówienia z tych okolic otrzymał już w 1606 roku.

Okres maltański 1607-1608

W tym czasie Wielkim Mistrzem Zakonu Maltańskiego był rycerz z mowy francuskiej Alof de Wignacourt. Bardzo życzliwy artyście, w niczym nie przeszkadzało mu gwałtowne usposobienie malarza, a także jego problemy z papieskim wymiarem sprawiedliwości. Sympatia ta wynikała m.in. z przyjaźni kardynała Scipione Borghese.

Jak już wcześniej wspomniałem, lata twórczości Caravaggia to okres Kontrreformacji, dążenia Kościoła do przyozdobienia świątyń rzeźbami, obrazami, wspaniałą snycerką. Zakon Maltański zaś był w tym czasie tak zamożny, że mógł pozwolić sobie na dzieła największych malarzy – takich właśnie jak Caravaggio. Ten zaś, nie będąc arystokratą, wnosił do Zgromadzenia swój wielki talent, a jego obrazy miały od tej pory przyozdabiać zakonne kościoły i pałace.

Wielki Mistrz zdecydował się przyjąć Michelangela Caravaggia do kategorii dziś nazywanej Kawalerów Łaski Magistralnej[9] – bardzo rzadko w owym czasie przyjmowano do Zakonu ludzi nie mogących przedstawić stosownego wywodu genealogicznego, w jego wypadku zaważył wielki talent i powszechny podziw, jakim cieszył się w całej Italii. Przy wstępowaniu do Zakonu bardzo przydatna okazała się malarzowi pomoc jego dawnego mecenasa kardynała Scipione Borghese, który wyjednał papieską dyspensę umożliwiającą ściganemu za morderstwo, a jednocześnie winnemu grzechu ciężkiego wstąpienie do katolickiego Zakonu.

O nowicjuszu Michelangelo Caravaggio pierwsze wzmianki pojawiają się w lipcu 1607 roku, kiedy to występuje jako świadek przed wysłannikiem „Naczelnego Inkwizytora od Heretyckiego Zepsucia” w procesie o bigamię. Jako Włoch z pochodzenia miał zamieszkać w Oberży Mowy Włoskiej w La Valettcie, jednakże ze względu na wiek, władze zakonne pozwoliły mu zamieszkać w kwaterze „na mieście” u jednego z konfratrów. Nie zwolniono go jednak z obowiązku spożywania posiłku wraz z innymi nowicjuszami, a także musiał brać udział w przewidzianych przez Regułę nabożeństwach i zajęciach z praw zakonnych, Statutów, a także szkoleniu wojskowym. Jak każdy kawaler maltański musiał raz w tygodniu pracować w szpitalu. Jednocześnie pracował jako artysta.

7 lutego 1608 roku Wielki Mistrz zwrócił się do papieża Pawła V z prośbą o dyspensę, aby „ubrać i przyozdobić uroczystym habitem rycerskim dwie osoby, o których posiada bardzo dobrą opinię i których kandydatury wysuwa, chociaż jeden z nich podczas ulicznej bijatyki, dopuścił się zabójstwa.”Nazwisko malarza nie padło ani razu, ale i papież Paweł i dostojnicy Kurii wiedzieli kogo Fra’ Alof de Wignacourt chce przyjąć do Zakonu. 15 lutego tego samego roku Kancelaria Papieska przysłała na Maltę brewe udzielające zezwolenia, ale podkreślające, że chodzi o sprawę wyjątkową. W lipcu Wielki Mistrz wydał pismo, w którym podkreślał „że czcigodny Michelangelo z Caracci w Lombardii, w miejscowym języku nazywany <<Caravaggiem>>, powinien zostać przyjęty do Zakonu Maltańskiego jako rycerz uroczystej obediencji, ze względu na swój gorący zapał […] i wielkie pragnienie wdziania habitu”.

Caravaggio złożył śluby 14 lipca 1608 roku przed Wielkim Mistrzem w kaplicy Św. Jana. Wianem zakonnym jakie wniósł malarz jako nowy konfrater był obraz ołtarzowy do tej kaplicy pt. Ścięcie Św.Jana. Dzieło to zaliczane jest do najwspanialszych prac Caravaggia, a zarazem jedyne podpisane przez niego Fra’ Michelangelo. Obraz ten wisi cały czas w tym samym miejscu, w ołtarzu przed którym ślubował artysta. [ foto tytułowe ]

Na Malcie zdarzył się we wrześniu 1608 roku drugi fatalny pojedynek w życiu Caravaggia. Z nieznanym z imienia rycerzem, najprawdopodobniej baliwem i Wielkim Krzyżem. Miał on wytknąć malarzowi brak szlacheckich przodków i drwić z jego kategorii rycerza Łaski Magistralnej. Artysta ciężko zranił go w ataku furii (ale nie zabił). Szybko też został aresztowany i wtrącony do więzienia w Forcie Sant’ Angelo.

Przed władzami Zakonu pojawił się poważny problem, czy ukarać malarza, usuwając z Zakonu (taką karę za pojedynek przewidywały Statuty), czy ułaskawić. Mistrz mógł darować artyście winę, miał do tego prawo bo jego przeciwnik nie zginął, ale – wybaczenie winy to oburzenie braci. Ukaranie malarza, to zadowolenie konfratrów, ale niezadowolenie kardynała Borghese. Znaleziono więc trzecie wyjście: Caravaggio uciekł z więzienia, a nie było to możliwe bez wiedzy i zgody Mistrza. 6 X 1608 roku wpłynęła oficjalna skarga prokuratora zakonnego. 7 XII 1608 roku, w kaplicy Św. Jana, tej samej w której artysta tak niedawno składał śluby odbył się proces in absentia. Malarza usunięto z Zakonu Maltańskiego za niestawienie się na wezwanie i przebywanie poza klasztorem bez pisemnej zgody.

Artysta jednakże aż do śmierci tytułował się Fra’ Michelangelo Caravaggio. Nigdy nie przyjął usunięcia z Zakonu do wiadomości.

Okres sycylijski i Neapol

Wiadomo, że po ucieczce z Malty, Caravaggio spędził na niej rok. Tam też rozpoczęła się wendeta nieznanego rycerza, który po wyleczeniu się z ran ścigał go do samej śmierci. Nie jest prawdą, że malarza ścigali siepacze wynajęci z polecenia władz Zakonu. Była to prywatna zemsta tajemniczego baliwa.

Pierwszym miastem w jakim zamieszkał Caravaggio na Sycylii były Syrakuzy, gościny udzielił mu tam jego dawny rzymski kolega Mario Minniti. Dla tego miasta namalował obraz ołtarzowy Św. Łucja.

Na początku 1609 roku malarz opuścił Syrakuzyi wyjechał do Messyny, nie wiadomo, czy czynił to na zaproszenie władz tego miasta, czy uciekał przed najętymi zabójcami. W mieście tym namalował Wskrzeszenie Łazarza dla Giovanniego Battisty de Lazzari, zamożnego kupca z Genui. Senat Messyny zamówił Adorację pasterzy dla kościoła kapucynów, hrabia Adonnino zaś cztery sceny Męki Pańskiej – żadna z nich nie przetrwała do czasów dzisiejszych.

W tym samym roku malarz odwiedził również Palermo, tu namalował olbrzymi obraz Pokłon pasterzy dla kościoła Oratorian Compagnia di San Lorenzo. Pod koniec września lub na początku października opuścił Sycylię, odpłynął z wyspy do Neapolu. Tam zamieszkał ponownie w pałacu markizy di Caravaggio, w którym był zupełnie bezpieczny, bowiem niewielu skrytobójców wdarłoby się do rezydencji księżnej Sforza Colonna. Caravaggio sam wystawił się na niebezpieczeństwo, odwiedzając tawernę Osteria del Ciriglio, słynny neapolitański dom publiczny. W jego bramie dopadli go siepacze wynajęci przez nieznanego baliwa. Ciężko ranionego zostawili na ulicy, przypuszczając, że nie żyje.

Zraniony w październiku leczył rany aż do lipca 1610 roku, wiadomo że już w maju zaczął przyjmować zlecenia na kolejne obrazy. Wszystkie bardzo ponure, oddawały wewnętrzny stan psychiczny artysty. W tym okresie powstał obraz przedstawiający Herodiadę z głową Św. Jana. Był on przeznaczony dla Wielkiego Mistrza, Caravaggio liczył na jego przebaczenie, a także na to, że nakłoni nieznanego wroga do zaniechania zemsty. Dla genueńskiego rodu Doriów powstało Męczeństwo św. Urszuli. Wtedy też namalował obrazy Wyrwiząb oraz Zaparcie się św. Piotra.

Innym słynnym obrazem z tego czasu jest Dawid z głową Goliata. Zdaniem niektórych jest to podwójny autoportret Caravaggia – Dawid ma twarz z czasów młodości, człowieka niewinnego, Goliat to artysta ze wszystkimi swoimi winami.

Dawid z głową Goliata – Caravaggio źródło Viki

Mecenasi artysty nie ustawali w uzyskaniu dlań ułaskawienia papieskiego; przebaczenie ze strony Pawła V oznaczałoby powrót do Zakonu. Niektórzy badacze uważają, że wyruszając w drogę do Rzymu w 1610 roku artysta już je otrzymał, inni są zdania, iż kard. Gonzaga wciąż w jego sprawie negocjował z Kurią.

Ta ostatnia podróż była wyjątkowo pechowa, wzięty za przestępcę i aresztowany przez Hiszpanów, czatujących na jakiegoś bandytę. Chory ścigał lądem statek, na którym w stronę Rzymu płynęły jego obrazy. Dogonił go w Porto Ercole, tam też zemdlał 18 lipca 1610 roku zmarł, nabawiwszy się wcześniej duru brzusznego – nie jest więc prawdą, że zginął na polecenie Wielkiego Mistrza lub Zakonu. Do dziś nie wiadomo gdzie jest grób Caravaggia – świadkowie pogrzebu zanotowali tylko, że pochowany został w płaszczu maltańskim i z krzyżem na szyi.

Przypisy:

[1] Sobór Trydencki – XIX sobór powszechny obradujący w latach 1545-1563, a zwołany przez papieża Pawła III był odpowiedzią Kościoła Rzymskiego na idee Reformacji. Uchwalono na nim dekret o źródłach wiary, grzechu pierworodnym, o sakramentach, o funkcji biskupów, o zasadach życia duchownych, o usprawiedliwieniu – ten był najważniejszym dekretem dogmatycznym Soboru i wiele innych. Sobór ten odrzucił wnioski protestanckich stanów Rzeszy, aby dotychczasowe definicje wiary uznać za nieważne. Odrzucił też postulaty reformatorskie dotyczące celibatu i rezydencji biskupów. Sobór ten na papieża przelał obowiązek reformy Mszału, brewiarza i katechizmu. W 1563 roku wydał dekrety o czyśćcu, odpustach a także czci świętych. Tzw. trydenckie wyznanie wiary obowiązywało w całym Kościele Powszechnym.

[2] Kardynał Francesco Maria Bourbon del Monte (1549 – 1627) – kardynał diakon kościoła Santa Maria in Dominica, później kardynał diakon Ostii i bp. Palestriny. Wywodził się ze szlachty umbryjskiej, młodość spędził na dworze kard. Alessandra Sforzy a następnie kard. Ferdinanda de Medici, dzięki któremu otrzymał od papieża Sykstusa V kapelusz kardynalski. Pierwszy wielki mecenas Caravaggia, przyjaciel rzymskich uczonych i artystów. W roku swej śmierci Dziekan Kolegium Kardynalskiego.

[3] Obecnie w pałacu tym znajduje się siedziba Senatu Włoch.

[4] To malowidło przedstawiające bogów olimpijskich odkryto dopiero w 1969 roku.

[5] Namalował ich ponad 12.

[6] R.Bassani, F.Bellini Caravaggio assassino. La carriera di un “valenthuomo” fazioso nella Roma della Controriforma Roma 1994 [za:] D.Seward op.cit., str.84

[7] Straż miejska

[8] Paweł V (1605 – 1621) – Camillo Borghese, urodził się 17 września 1552 roku. W 1597 roku otrzymał sakrę biskupią oraz biskupstwo Jesi, w 1603 roku od papieża Klemensa VIII kapelusz kardynalski i godność inkwizytora. 16 V 1605 roku został wybrany papieżem po trwającym zaledwie 26 dni pontyfikacie Leona XI. Jego panowanie to spory z Wenecją, a także zaangażowanie w wojnie 30-letniej po stronie Ligii Katolickiej. Panowanie Pawła V charakteryzował nepotyzm w stosunku do bliskich, a także surowość w egzekwowaniu sprawiedliwości karnej.

[9] „…in gradu Fratrum Militum obedientiae Magistralis“ – „…na brata rycerza w posłuszeństwie Mistrzowi”

Fragmenty opracowania adw. dr Aleksandra Cieślaka